V-League và bài học từ những pha vào bóng: sửa cầu thủ hay sửa người dạy cầu thủ?

Đình Bắc ngã lần thứ nhất. Trọng tài cắt còi, cậu đứng dậy, phủi cỏ khỏi ống quyển rồi lùi về vị trí. Mười phút sau, cậu ngã lần thứ hai. Một cầu thủ khác của đội bạn, một tình huống khác, và cũng không có bóng trong chân ai cả.

Trước đó ít lâu, Văn Hậu nhận án treo giò bốn trận vì pha vào bóng với Doãn Ngọc Tân. Bốn trận. Các bản tin gọi đó là nghiêm khắc. Tôi ngồi trong phòng thu của mình ở Quảng Châu, dựng lại ba đoạn băng ấy, và tự hỏi mình đang xem một trận bóng hay một buổi kiểm tra thể lực có trọng tài đứng giữa.

Rồi một chuyên gia châu Âu trả lời Dân trí. Ông nói V-League phải dạy văn hóa bóng đá từ cấp trẻ, rằng quá nhiều huấn luyện viên trẻ ở Việt Nam sống bằng kinh nghiệm thi đấu và bóng đá đường phố, rằng cách vào bóng phải được dạy như một kỹ năng chứ không phải một bản năng. Tôi đọc hết bài. Tôi gật đầu với chẩn đoán.

Đọc lại lần thứ hai, tôi thấy mình vừa sập một cái bẫy việt vị.

Cái bẫy nằm ở chỗ khung giáo dục nghe rất sang, rất châu Âu, rất dễ đồng tình. Nó đẩy toàn bộ trách nhiệm về một tầng bậc không ai kiểm tra được, và nó tha cho tầng bậc mà mọi khán đài đều nhìn thấy.

Một mùa giải mở màn bằng tiếng còi

V-League chưa bao giờ được mô tả là giải đấu thanh lịch. Bất cứ ai theo dõi giải này nhiều năm đều biết điều đó, kể cả vị chuyên gia kia, người khẳng định mức độ va chạm ở đây là đặc điểm lâu dài chứ không phải hiện tượng mới. Nhưng mùa này có một khác biệt về mật độ. Chỉ trong giai đoạn đầu mùa, ít nhất ba sự việc riêng biệt đã lên báo: án treo giò bốn trận của Văn Hậu, pha kéo người của Tấn Sinh, và pha kéo người của Văn Sơn, cả hai đều nhắm vào Đình Bắc.

Vị chuyên gia kia lý giải việc bạo lực dồn vào đầu mùa bằng chuyện cầu thủ tranh suất đá chính. Tôi không mua toàn bộ cách lý giải ấy, nhưng nó chỉ đúng một chỗ rất quan trọng. Áp lực vị trí ở V-League dồn xuống nhanh, vì đội hình mỏng, vì số trận ít, vì một cầu thủ mất suất đá chính có thể mất luôn cả mùa. Khi phần thưởng cho sự hung hãn cao hơn phần thưởng cho sự tỉnh táo, hành vi sẽ đi theo phần thưởng. Đó là logic kinh tế, không phải logic đạo đức.

Thêm vào đó là mặt sân và thời tiết. Mưa lớn, sân kém, bóng nảy bất thường, tất cả đều làm tăng số pha vào bóng không kiểm soát. Vị chuyên gia kia nhắc đến chúng, và tôi cho rằng ông nhắc đúng vai: đây là những yếu tố làm trầm trọng thêm, không phải nguyên nhân gốc. Nếu chỉ đổ cho mặt sân, người ta sẽ tin rằng một khi có sân đẹp thì vấn đề biến mất. Nó không biến mất.

Cuối cùng là câu chuyện trách nhiệm. Liên đoàn bóng đá Việt Nam và đơn vị tổ chức giải được đặt cạnh nhau trong cùng một câu trả lời, và cả hai đều chịu sức ép. Sức ép ấy là thật, và nó đến từ báo chí cùng dư luận. Nhưng khi hai tổ chức cùng chịu trách nhiệm cho một vấn đề, kết cục thường là không ai chịu trách nhiệm trọn vẹn, và cải cách đứng yên trong lúc các bên chờ nhau ra tay trước.

Kỹ thuật vào bóng là thứ được dạy, sự hung hãn là thứ được dung thứ

Đây là điểm tôi thấy vị chuyên gia kia đúng nhất, và cũng là điểm bị các bản tin tóm tắt làm mất chất.

Một pha vào bóng ngang tầm chân đối phương, xét về mặt kỹ thuật, là một kỹ năng có thể dạy và có thể sửa. Góc tiếp cận, thời điểm khóa chân, vị trí hông, khoảng cách từ đường bóng tới hậu vệ, tất cả đều nằm trong giáo án. Những nền bóng đá đào tạo bài bản dạy cầu thủ mười hai tuổi cách trượt người sao cho họ vẫn đứng dậy được sau pha bóng. Việt Nam không thiếu giáo án. Việt Nam thiếu người dạy có chứng chỉ và có thời gian nâng cấp chứng chỉ.

Điều đáng lo không nằm ở những pha vào bóng sai kỹ thuật. Điều đáng lo nằm ở những pha vào bóng đúng kỹ thuật nhưng sai mục đích. Một cầu thủ chuyên nghiệp biết chính xác mình đang làm gì khi ngã người về phía trước mà không hướng tới bóng. Hai lần liên tiếp nhắm vào cùng một cầu thủ, bởi hai người khác nhau, không mang chữ ký của một kỹ năng hỏng. Nó mang chữ ký của một quyết định.

Và quyết định ấy được nuôi ở đâu? Vị chuyên gia kia trả lời: ở cấp cơ sở, nơi một số môi trường huấn luyện còn khuyến khích cầu thủ trẻ đá rắn hoặc đe dọa đối phương. Tôi tin ông ấy. Tôi cũng tin rằng cơ chế lan truyền quan trọng nhất là cơ chế gương. Cầu thủ trẻ luôn lấy đàn anh làm chuẩn mực. Khi một hậu vệ tuyển quốc gia nhận án treo giò rồi trở lại và vẫn được ca ngợi là máu chiến, thông điệp gửi xuống các lò đào tạo không còn là quy tắc luật mà là giá trị văn hóa.

Kỷ luật ở V-League, vì thế, không thuộc về cầu thủ. Nó thuộc về cấp trẻ, như một biện pháp phát triển nguồn lực.

Về hiệu quả của hình phạt, vị chuyên gia kia đặt một câu hỏi mà tôi cho là bài kiểm tra duy nhất đúng: nếu các pha bóng nguy hiểm cứ lặp lại dù đã bị xử phạt, thì phải nghi vấn chính biện pháp xử phạt. Bốn trận treo giò cho một pha vào bóng nghiêm trọng là nặng hay nhẹ? Không thể trả lời bằng một đại lượng tuyệt đối. Phải trả lời bằng tỷ lệ tái phạm. Mục đích của án phạt là trừng phạt và phòng ngừa, và chỉ có vế thứ hai mới đo được. Ban tổ chức giải không công bố tỷ lệ tái phạm. Điều đó nghĩa là giải đấu đang tự thú nhận rằng mình chưa từng đo thứ đáng đo nhất.

Điểm thứ hai về kỷ luật là tính nhất quán. Đề nghị của vị chuyên gia kia gồm hai chữ: nghiêm khắc hơn, và ổn định hơn. Chữ thứ hai khó hơn chữ thứ nhất rất nhiều. Án phạt nặng mà áp đặt thất thường sẽ dạy cầu thủ rằng vấn đề nằm ở việc bị bắt, không nằm ở hành vi. Ở bất kỳ giải đấu nào, sự thất thường ấy cũng là dấu hiệu của một khâu áp dụng luật yếu, chứ không phải khâu thiết kế luật yếu.

Rồi đến chứng chỉ huấn luyện. Vị chuyên gia kia than rằng quá nhiều huấn luyện viên trẻ dựa chủ yếu vào kinh nghiệm thi đấu. Tôi hiểu ông đang nói về một thế hệ huấn luyện viên hình thành từ thời bóng đá Việt Nam còn bán chuyên, khi giấy phép là thứ hành chính còn uy tín là thứ giành được trên sân. Thế hệ đó là có thật, và họ đã làm được nhiều việc bằng bản năng. Nhưng hệ thống chứng chỉ có tháp C, B, A, Pro, và nếu tầng trẻ đang dùng người thiếu chứng chỉ, thì chi phí đào tạo lại một cầu thủ ở tuổi hai mươi lăm sẽ cao hơn chi phí đào tạo một người dạy ở tuổi ba mươi lăm rất nhiều lần.

Thói quen hình thành ở tuổi mười hai thì tuổi hai mươi lăm không sửa được. Đó là chỗ khung giáo dục của vị chuyên gia kia đúng về chẩn đoán, và cũng là chỗ nó vô dụng về thời hạn.

Cái bẫy ở đây, nếu tôi phải nói thẳng một lần nữa, là thế này. Khung văn hóa cho phép tất cả mọi người gật đầu mà không phải làm gì trong mười hai tháng tới. Sân sửa được trong một mùa. Trọng tài được bảo vệ thêm trong một giải. Án phạt được nhất quán hóa trong một mùa. Chứng chỉ huấn luyện cần một thập kỷ. Nếu cả bốn việc bị đóng khung chung trong một từ văn hóa, ba việc đầu sẽ bị trì hoãn cùng với việc thứ tư.

Khi Hằng Đại sụp đổ, tôi không buồn vì họ mất tiền. Tôi buồn vì họ quên mất cách chơi. Bóng đá Việt Nam không quên cách chơi, nhưng có nguy cơ quên mất rằng cách vào bóng cũng là một phần của cách chơi, và nó phải được dạy trước khi được xử phạt.

Góc phản trực giác: nơi tôi có thể sai

Tôi có thể sai ở thứ tự ưu tiên.

Vị chuyên gia kia ẩn danh. Ông được truyền thông gọi là chuyên gia châu Âu mà không có tên, không có liên kết tổ chức, không có dữ liệu kèm theo. Toàn bộ lập luận dựa trên cảm nhận của một người, và cảm nhận ấy lặp lại qua nhiều lần trả lời báo chí, đến mức nó gần như trở thành một vai bình luận cố định. Tôi đã nhiều lần đứng đúng ở vị trí đó, nói chắc chắn về một giải đấu mà tôi chỉ theo dõi qua màn hình. Cả Moscow chưa từng nghe ai nói thẳng như tôi, nên họ gọi đó là lời tiên tri. Ba năm sau tôi phải xin lỗi vì ba số liệu tôi lấy từ trí nhớ thay vì từ hồ sơ.

Giả thuyết thay thế của tôi là: có thể thứ tự đúng bị đảo ngược. Có thể giáo dục cấp trẻ là công việc của một thập kỷ và không liên quan gì tới việc giảm số pha vào bóng trong mùa này. Có thể thứ giảm được số pha vào bóng trong mùa này là ba việc rẻ tiền và tức thời: trọng tài được bảo vệ bằng quy định rõ hơn, án phạt được nhất quán hóa bằng một bảng chuẩn, và mặt sân được đầu tư. Nếu một đội mất điểm vì hai pha kéo người, huấn luyện viên sẽ tự cấm học trò mình kéo người. Phần thưởng và hình phạt hành động nhanh hơn giáo dục.

Tôi cũng có thể sai khi coi hai lần kéo cùng một cầu thủ là có chủ đích. Với hai tình huống trong một trận, tôi không có đủ dữ liệu để khẳng định ai đó đã được chỉ đạo. Đây là suy luận, không phải bằng chứng, và tôi sẽ là người đầu tiên lên sóng thừa nhận nếu băng hình cho thấy điều ngược lại. Thà làm kẻ ngông một mình trong phòng thu còn hơn làm kẻ lên tiếng theo kịch bản của người khác. Kịch bản ở đây là kịch bản dễ chịu: đổ cho văn hóa, chờ một thập kỷ, không ai phải chịu trách nhiệm trong mùa này.

Ba thứ tôi sẽ theo dõi đến hết mùa

Tần suất tái phạm là chỉ số đầu tiên đáng theo dõi: số pha vào bóng nguy hiểm mỗi vòng bị xử phạt, so với chính giai đoạn đầu mùa. Bên cạnh đó là độ nhất quán của án phạt, đo bằng độ dài treo giò cho các lỗi tương đương. Và xa hơn, số chứng chỉ huấn luyện cấp mới ở tầng trẻ có được công bố hay không.

Dự đoán có thể kiểm chứng của tôi: nếu hết mùa này mà Liên đoàn vẫn chưa công bố tỷ lệ tái phạm của các pha vào bóng nguy hiểm, thì mùa sau mức độ của vấn đề sẽ giống mùa này, và vị chuyên gia kia sẽ lại xuất hiện với cùng một bài phỏng vấn. Nếu họ công bố và áp một bảng chuẩn, tôi sẽ lên sóng xin lỗi vì đã bi quan, và tôi sẽ mời chính người phản đối tôi gay gắt nhất lên nói trước micro.

Đội trẻ của bạn có thể đang có một hậu vệ mười lăm tuổi, người chưa bao giờ được dạy cách trượt người cho đúng, chỉ được dạy cách không thua trong mọi pha tranh chấp. Cậu ấy sẽ lên chuyên nghiệp trong bảy năm nữa. Bảy năm ấy là toàn bộ quỹ thời gian mà giải đấu này đang có.