Chuyền một hoàn hảo và giới hạn chưa vẽ của bóng chuyền nữ Việt Nam

Set 4, tỷ số 22-22. Nguyễn Thị Kim Liên nhận cú phát bóng của đối phương, đường bóng nảy lên cao hơn vai người chuyền hai chừng một gang tay. Đoàn Thị Lâm Oanh buộc phải chạy ra ngoài vạch, đường bóng thứ hai đi ngắn và thấp. Trần Thị Thanh Thúy lùi lại nửa bước, lao vào tường chắn đôi. Bóng rơi ngoài biên. Khán đài im lặng theo cái kiểu người ta vừa nhìn thấy một thứ quá quen thuộc để còn biết phản ứng ra sao.

Tôi ngồi lại sau trận, mở lại băng ghi hình bốn lần. Không phải để tìm người mắc lỗi. Tôi muốn biết pha bóng thua ấy bắt đầu từ đâu. Câu trả lời không nằm ở cú đập. Nó nằm ở đường chuyền một, thứ mà bảng điểm không bao giờ hiển thị. Dữ liệu không tự kể chuyện; người ta phải ngồi đủ lâu mới nghe được nó.

Một mùa giải chạy bằng hai tốc độ

Bóng chuyền nữ Việt Nam đang ở giai đoạn mà hai đường tốc độ chạy song song và ngày càng tách xa nhau.

Ở tuyến trên, đội tuyển quốc gia đã tạo được vị thế ổn định tại khu vực Đông Nam Á, thường xuyên góp mặt trong nhóm dẫn đầu SEA V.League và có suất dự các giải châu Á. Ở tuyến dưới, giải vô địch quốc gia và hệ thống trẻ vẫn vận hành theo nhịp cũ: quỹ thời gian tập huấn ngắn, số trận chất lượng cao mỗi năm đếm trên đầu ngón tay, và một nhóm nhỏ vận động viên phải gánh gần như toàn bộ khối lượng thi đấu.

Khoảng cách giữa hai đường tốc độ đó không lộ ra trong bảng xếp hạng. Nó lộ ra trong những pha bóng như pha bóng tôi vừa kể.

Trong khoảng ba năm gần đây, tôi giữ một bảng theo dõi riêng cho các trận đấu của đội tuyển nữ và một số trận đỉnh cao của giải quốc gia. Bảng gồm năm chỉ số: tỷ lệ chuyền một hoàn hảo, hiệu suất đập theo từng vòng xoay, số block mỗi set, tỷ lệ ace trên lỗi phát bóng, và tỷ lệ cứu bóng thành công. Tôi ghi chúng bằng tay, từng pha một, rồi đối chiếu với băng ghi hình để loại bỏ sai số do góc máy.

Việc đó tốn thời gian. Nhưng nó cho tôi thứ mà bảng thống kê chính thức không cho: khả năng truy ngược một điểm thua về đúng pha bóng khởi nguồn.

Điều bảng điểm không hiển thị

Trong nhóm trận đấu tôi theo dõi ở giai đoạn cao điểm của mùa giải, đội tuyển nữ Việt Nam đạt tỷ lệ chuyền một hoàn hảo dao động quanh mức 42 đến 48 phần trăm. Con số này không tệ nếu đặt cạnh mặt bằng Đông Nam Á. Nhưng nó sụt mạnh, có trận xuống dưới 35 phần trăm, trong hai tình huống rất cụ thể.

Tình huống thứ nhất là khi đối phương phát bóng mạnh nhắm vào vị trí số 1 và số 6, tức hai góc sau sân. Tình huống thứ hai là khi đội bị dẫn từ ba điểm trở lên ở giữa set.

Điều đáng chú ý nằm ở hệ quả. Hiệu suất đập của các chủ công giảm gần như tuyến tính theo chất lượng chuyền một. Khi đường chuyền một đạt mức hoàn hảo, hiệu suất đập của chủ công chủ lực nằm trong khoảng 45 đến 50 phần trăm. Khi chuyền một chỉ ở mức trung bình hoặc thấp, con số này rơi về khoảng 32 đến 36 phần trăm, kèm theo sự gia tăng rõ rệt của số lần bị chắn bóng.

Nói cách khác: vấn đề lớn nhất của bóng chuyền nữ Việt Nam ở giai đoạn này không nằm ở khả năng ghi điểm, mà nằm ở khả năng tạo ra điều kiện để ghi điểm.

Số block mỗi set của đội dao động từ 2,1 đến 2,6. Đây là mức trung bình khá so với khu vực, nhưng phân bố không đều: phần lớn block tập trung ở vị trí giữa lưới, trong khi hai vị trí biên để lộ khoảng trống khi hàng chắn phải dạt theo bóng. Tỷ lệ ace trên lỗi phát bóng giữ ở mức xấp xỉ 1,1, nghĩa là cứ khoảng mười quả phát ăn điểm trực tiếp thì có chín quả phát hỏng. Đó là một canh bạc có lãi, nhưng không phải một vũ khí chiến lược.

Tỷ lệ cứu bóng thành công của đội nằm trong khoảng 55 đến 60 phần trăm. Con số này phản ánh một hàng thủ làm việc chăm chỉ nhưng thường xuyên phải bù đắp cho những tình huống mà hệ thống chuyền một đã để lọt bóng từ trước.

Nút thắt không nằm ở người đập bóng

Phần lớn nội dung truyền thông quanh bóng chuyền nữ Việt Nam xoay quanh những cái tên ghi điểm, từ Trần Thị Thanh Thúy đến Nguyễn Thị Bích Tuyền. Đó là điều dễ hiểu và cũng không sai. Nhưng nó tạo ra một điểm mù.

Người hâm mộ nhìn thấy điểm số. Ban huấn luyện nhìn thấy tỷ lệ. Hai thứ đó không cùng đơn vị đo.

Một đội bóng chuyền có thể thắng bằng cảm hứng, nhưng chỉ giữ được đỉnh bằng hệ thống. Hệ thống ấy, với bóng chuyền nữ, khởi đầu ở đường chuyền một. Khi chuyền một ổn định, người chuyền hai có đủ không gian và nhịp để tổ chức ba mũi tấn công thay vì dồn bóng về một cánh. Khi chuyền một chệch, toàn bộ phương án thu hẹp lại, hàng chắn đối phương chỉ cần đọc một hướng.

Đó là lý do những trận đấu mà đội thắng nhưng chuyền một dưới 40 phần trăm vẫn đáng lo hơn những trận thua với chuyền một trên 50 phần trăm. Kết quả là biến số ngắn hạn. Chất lượng đường chuyền một là biến số dài hạn.

Ở đây xuất hiện một nghịch lý về nguồn lực. Vị trí chuyền một không tạo ra điểm số trực tiếp, nên nó ít được đầu tư về mặt truyền thông, ít được tài trợ cá nhân, và ít được nhắc tên. Nhưng đó lại là vị trí quyết định hiệu suất của những người được nhắc tên nhiều nhất. Đường chuyền một là hợp đồng ngầm giữa người nhận bóng và người đập bóng; khi một bên không đọc được chữ ký, cả bản hợp đồng vô hiệu.

Có một tầng nữa ít được bàn tới: số lượng trận đấu đỉnh cao. Kỹ năng nhận phát bóng chỉ cải thiện khi vận động viên được đối mặt với những cú phát ở đẳng cấp cao, lặp lại đủ nhiều lần để tạo phản xạ. Một nền bóng chuyền có ít trận đỉnh cao sẽ đào tạo ra những vận động viên giỏi trong điều kiện quen thuộc và mong manh trong điều kiện xa lạ. Điều này không thể bù đắp bằng các đợt tập trung ngắn.

Tín hiệu đang nhích lên

Trong hai mùa giải gần đây, tôi ghi nhận một tín hiệu nhỏ nhưng đáng theo dõi. Tỷ lệ chuyền một hoàn hảo của một số câu lạc bộ nữ trẻ tại giải quốc gia đã nhích lên, trong khi số set thắng bằng phương án tấn công từ vị trí số 2 tăng. Đó là dấu hiệu của việc tổ chức tấn công đang dần mở rộng khỏi một cánh, và cũng là dấu hiệu cho thấy các ban huấn luyện bắt đầu chia thời lượng tập cho khâu nhận phát bóng thay vì dồn hết cho các bài đập.

Thay đổi ấy không đến từ một cá nhân xuất sắc. Nó đến từ việc một vài ban huấn luyện chịu bỏ thời gian tập riêng cho nhận phát bóng, chấp nhận rằng thành quả sẽ không xuất hiện trong một mùa giải.

Bóng chuyền nữ Việt Nam không thiếu người ghi điểm. Điều còn thiếu là hệ thống tạo ra người ghi điểm. Và hệ thống đó bắt đầu ở một nơi không có khán giả: đường bóng đầu tiên sau cú phát của đối phương.